ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟ ΕΝΙΑΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

 

1. Σκοπός της διδασκαλίας του μαθήματος

Η διδασκαλία του μαθήματος της γλώσσας στο Δημοτικό αποσκοπεί στην ανάπτυξη της ικανότητας των μαθητών να χειρίζονται με επάρκεια και αυτοπεποίθηση, συνειδητά, υπεύθυνα, αποτελεσματικά και δημιουργικά το γραπτό και τον προφορικό λόγο, ώστε να συμμετέχουν ενεργά στη σχολική και την ευρύτερη κοινωνία τους.

Η θεώρηση της γλώσσας

Για την επίτευξη του σκοπού δεν υιοθετείται μία ορισμένη θεωρία της γλώσσας, αλλά επιχειρείται μία επιλεκτική και συνδυαστική εφαρμογή θεωριών, με γνώμονα τις ανάγκες της διδακτικής. Κατά συνέπεια, η γλώσσα αντιμετωπίζεται στη φυσική της πολυπλοκότητα, στο μέτρο που αφορά το παιδί και υπαγορεύει το περιεχόμενο της γλωσσικής παιδείας.

Η γλώσσα νοείται καταρχήν ως σύστημα επικοινωνίας με βάση τον αρθρωμένο λόγο. Συνεπώς, γίνεται αντικείμενο μελέτης τόσο ως αφηρημένο σύστημα σχέσεων όσο και ως λειτουργία του συστήματος σε πραγματικές συνθήκες. Έπειτα, ο χειρισμός της γλώσσας ακολουθεί την ευρύτερα αποδεκτή άποψη ότι πρόκειται για μέσο προαγωγής της διανόησης και, ειδικά, της δημιουργικής και κριτικής σκέψης. Ειδικότερα, η γλώσσα συνιστά φορέα και μέσο υλοποίησης των σκοπών των υπόλοιπων μαθημάτων και γενικά της εκπαίδευσης. Ωστόσο, η αντιμετώπιση της γλώσσας ως εργαλείου (μάθησης στον σχολικό και εξωσχολικό χώρο αλλά και διεξαγωγής του μαθήματος) συνυπάρχει με τη θεώρησή της ως αξίας και ως φορέα πολιτισμού.

Από την άλλη πλευρά, η γλώσσα αντιμετωπίζεται ως μέσο δράσης και αλληλεπίδρασης των ανθρώπων, καθώς και ως μέσο κατανόησης, έκφρασης, περιγραφής και μετατροπής της πραγματικότητας, αλλά και δημιουργίας πραγματικότητας. Εξάλλου, με τη λογοτεχνία η γλώσσα γίνεται όχημα και αποτέλεσμα τέχνης και αισθητικής καλλιέργειας. Επίσης τα κείμενα της λογοτεχνίας, παρέχουν διάφορες οπτικές και ερμηνείες του κόσμου, εμπλουτίζουν την αντίληψη των μαθητών για τον κόσμο, διευρύνουν τον ορίζοντα των εμπειριών τους, ευνοούν την κατανόηση της διαφορετικότητας και την ανάπτυξη της ανεκτικότητας.

Το Πρόγραμμα λαμβάνει υπόψη τόσο τη συγχρονική όσο και τη διαχρονική διάσταση της ελληνικής γλώσσας, εφόσον αυτή θεωρείται στοιχείο εθνικής ταυτότητας, φορέας μακραίωνης πολιτισμικής παράδοσης και γραμματολογίας, δίαυλος επικοινωνίας στην ευρωπαϊκή και στην παγκόσμια κοινότητα. Στους στόχους του Προγράμματος αξιοποιείται ο ετερογενής χαρακτήρας της ελληνικής γλώσσας, με τις κοινωνικές, γεωγραφικές και υφολογικές παραλλαγές της. Τέλος, με δεδομένο το πολυπολιτισμικό στοιχείο της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας, η γλώσσα προτείνεται ως μέσο ένταξης των αλλοδαπών στην κοινωνία αυτή.

Τάξη*	Άξονες γνωστικού περιεχομένου	Γενικοί στόχοι (γνώσεις, δεξιότητες, στάσεις και αξίες)	Ενδεικτικές Θεµελιώδεις έννοιες Διαθεµατικής Προσέγγισης
Α-Β Γ-Δ Ε-ΣΤ	Προφορικός λόγος οµιλία και ακρόαση Ανακοινώσεις, αφηγήσεις, περιγραφές Διαλογικές και µονολογικές µορφές επικοινωνίας Λειτουργία του προφορικού λόγου	Ο µαθητής: Ακροάται, διατυπώνει, εξηγεί και επιχειρηµατολογεί µε ακρίβεια και αυτοπεποίθηση. Κάνει συνειδητή χρήση των φραστικών επιλογών που επιβάλλει η κάθε περίσταση επικοινωνίας και το επίπεδο λόγου. Χρησιμοποιεί ολοένα αυξανόμενο λεξιλόγιο. Ελέγχει την αποδεκτότητα του λόγου του. Συλλαµβάνει υπονοούµενα. Εντοπίζει και αποφεύγει συνήθη φραστικά σφάλµατα. Αφηγείται από µνήµης Ανακοινώνει προσωπικές εµπειρίες, σκέψεις, επιθυμίες, σχέδια, προγράµµατα, το νόηµα ενός κειµένου κ.τ.ό. Εκτιµά και απολαµβάνει αισθητικά καταξιωµένες μορφές λόγου, όπως απαγγελίες, θεατρικές παραστάσεις, ακροάσεις χαρισματικών ομιλητών κτλ. Στις δραµατοποιήσεις και στα παιχνίδια ρόλων, προσαρµόζει τα λεγόµενα, τα παραγλωσσικά µέσα και την όλη συμπεριφορά του.	Επικοινωνία, Αλληλεπίδραση.
Α-Β Γ-Δ Ε-ΣΤ	Γραπτός Λόγος . Ανάγνωση Φωνηµική επίγνωση Πρώτη ανάγνωση Δοµή συλλαβής, λέξης, πρότασης, παραγράφου Είδη ανάγνωσης Είδη κειµένων Επιτονισµός	Συνειδητοποιεί τη σύνδεση προφορικής και γραπτής γλώσσας. Αναγνωρίζει τη διαφορά ανάμεσα στην εικόνα ενός αντικειμένου και στη γραπτή απόδοσή του µε λέξη. Αποκτά σταδιακά τη δεξιότητα αναγνώρισης της φωνηµικής ταυτότητας των λέξεων. Αντιλαμβάνεται τη στενή σχέση ακρόασης, ομιλίας, ανάγνωσης, γραφής. Αναπτύσσει φωνηµική επίγνωση. Ταυτίζει συλλαβές και φθόγγους µε τα γραπτά τους σύμβολα, αναλύει και ανασυνθέτει συλλαβές, λέξεις και φράσεις και διαβάζει λέξεις και απλές φράσεις. Κατανοεί τον βασικό μηχανισμό της ανάγνωσης, που στηρίζεται στη σχέση φθόγγων - γραµµάτων. Διαβάζει και κατανοεί απλό, μικρό κείμενο. Διαβάζει σιωπηρά, μεγαλόφωνα και εκφραστικά. Υιοθετεί κάθε φορά τον τρόπο και το ρυθμό ανάγνωσης που υπαγορεύεται από την περίσταση. Επιλέγει ανάμεσα στη συνολική ή στην επιλεκτική ανάγνωση. Εντοπίζει τα κύρια σημεία ή τα σημεία που τον ενδιαφέρουν. Αποδίδει περιληπτικά το περιεχόμενο γραπτών και προφορικών κειμένων Κατανοεί διάφορους τύπους κειμένων. Εξοικειώνεται µε τον ιδιωματικό λόγο. Συνειδητοποιεί τη συνάφεια και τις διαφορές μεταξύ προφορικού και γραπτού λόγου. Συμπεραίνει το περιεχόμενο ενός βιβλίου από τις εξωτερικές ενδείξεις (εξώφυλλο, περιεχόμενα, εικόνες κ.τ.ό.). Κατανοεί μακροσκελές κείμενο, ώστε να το αναπλάσει µε τη βοήθεια σημειώσεων. Εκθέτει προσωπική και τεκμηριωμένη γνώμη πάνω σε αυτά που διάβασε. Διαβάζει και για προσωπική του ευχαρίστηση. Επιλέγει ένα βιβλίο, µια εφημερίδα ένα άρθρο από τράπεζα δεδομένων, από βιβλιοθήκη ή από βιβλιοπωλείο, µε κριτήριο το σκοπό της δουλειάς του. Χρησιμοποιεί την αναγνωστική του δεξιότητα ως γενική δεξιότητα μάθησης, αξιοποιώντας την στα άλλα μαθήματα και στις προσωπικές του ανάγκες γραπτής επικοινωνίας. Αντιλαμβάνεται βαθμιαία ότι μπορεί να διατυπώνει τις σκέψεις του και να επικοινωνεί µε τους άλλους όχι µόνο προφορικά αλλά και γραπτά.	Δοµή, Σύστηµα, Επικοινωνία, Οµοιότητα- διαφορά, Αλληλεπίδραση.
Α-Β Γ-Δ Ε-ΣΤ	Γραπτός λόγος - Γραφή και παραγωγή γραπτού λόγου Πρώτη γραφή Αντιγραφή, γραφή, τονισµός, στίξη, καλλιγραφία Στάδια γραψίµατος Δοµή κειµένου Γλωσσικές πράξεις Είδη λόγου, τύποι κειµένων Περίληψη Συνοχή και συνεκτικότητα Κριτήρια αξιολόγησης	Γράφει καθαρά, καλαίσθητα ορθογραφηµένα και µε την απαιτούµενη ταχύτητα σχολικά και εξωσχολικά κείµενα. Αντιγράφει σε καθορισµένο χρόνο και χωρίς σφάλµατα ένα σύντοµο κείµενο. Συσχετίζει πρακτικά και εφαρµόζει γραµµατικούς κανόνες στη γραφή των λέξεων. Συµβουλεύεται πίνακες κλίσης και λεξικά για να ελέγχει και διορθώνει τα ορθογραφικά του λάθη. Κρίνει ο ίδιος αν χρειάζεται να ξαναγράψει για να βελτιώσει ένα δύσκολα αναγνώσιµοή ελλιπές κείµενο. Συντάσσει κατάλληλα για κάθε περίπτωση µικρές λέξεις όπως: για, που, µέχρι, ώσπου, σαν, ως κ.τ.ό. Συντάσσει διαφορετικού τύπου κείµενα ακολουθώντας τη διαδικασία του σχεδιασµού, (προσυγγραφικό στάδιο) της γραφής της αρχικής εκδοχής (συγγραφικό) και, τέλος, του ελέγχου και της βελτίωσής της (µετασυγγραφικό στάδιο). Μετασχηµατίζει κείµενα. Συντάσσει περιλήψεις διάφορων βαθµών σύµπτυξης. Χρησιµοποιεί διάφορα είδη λόγου, για διάφορους σκοπούς και για διάφορους αποδέκτες. Διακρίνει σχέσεις µεταξύ προθετικότητας, είδους λόγου, γλωσσικής µορφής και κειµενικής δοµής. Προβληµατίζεται για τη διατύπωση και επιλέγει ανάµεσα σε διάφορες φραστικές δυνατότητες, µε κριτήριο τον εκάστοτε στόχο του λόγου του. Επικαλείται το γλωσσικό του αίσθηµα κατά την παραγωγή και αξιολόγηση κειµένων. Μεταδίδει αποτελεσµατικά πολύπλοκες ιδέες µε διευρυµένο λεξιλόγιο. Επεξεργάζεται και δοµεί κείµενο µε νοηµατικές ενότητες και παραγράφους. Συντάσσει σαφείς, σύνθετες περιόδους, µε υποτακτική σύνδεση και νοηµατική συνοχή. Χρησιµοποιεί κειµενικούς δείκτες για τη σύνδεση φράσεων, παραγράφων και νοηµατικών ενοτήτων (όµως, παρόλο, εξάλλου, τέλος, έπειτα από όλα αυτά, όταν, γι’ αυτό κ.τλ) Αποκτά εµπιστοσύνη στο προσωπικό του γράψιµο µε το δικό του πρωτότυπο τρόπο.	Δοµή, Σύστηµα, Επικοινωνία, Οµοιότητα- διαφορά, Αλληλεπίδραση.
Α-Β Γ-Δ Ε-ΣΤ	Λογοτεχνία Βιωµατικός λόγος Γλωσσικά µέσα των λογοτεχνηµάτων	Διευρύνει την αναγνωστική του ικανότητα, προσεγγίζοντας και το βιωµατικό λόγο. Διευρύνει τις προσωπικές εµπειρίες του µε τη «συµπάθεια» προς τον άνθρωπο γενικά. Απολαµβάνει το λόγο ως έργο τέχνης. Κατανοεί ή διαισθάνεται τα όρια και τις εναλλακτικές δυνατότητες της γλώσσας. Εξοικειώνεται µε τις µετασηµασιολογήσεις και τη λειτουργία της λογοτεχνικής µεταφοράς. Κατανοεί τον τρόπο, µε τον οποίο ο συγγραφέας χρησιµοποιεί τα γλωσσικά µέσα, για να προκαλέσει τις εντυπώσεις που θέλει. Εξοικειώνεται µε στοιχεία δοµής, περιεχοµένου και ύφους των λογοτεχνικών κειµένων. Αποδίδει το νόηµα κειµένων µε απαιτητική σύνταξη, λεξιλόγιο και νοηµατική δοµή. Εξοικειώνεται διαισθητικά µε απλά κείµενα νεωτερικής λογοτεχνίας. Προσεγγίζει βαθµιαία ευρύ φάσµα αξιόλογων και χαρακτηριστικών κειµένων των κυριότερων εκπροσώπων της ελληνικής λογοτεχνίας, σε όλη τη χρονική και γεωγραφική της έκταση. Γνωρίζει δειγµατικά κείµενα βαλκανικής, µεσογειακής και παγκόσµιας λογοτεχνίας.	Δοµή, Αλληλεπίδραση.
Α-Β Γ-Δ Ε-ΣΤ	Λεξιλόγιο Θεµατικά, σηµασιολογικά, ετυµολογικά πεδία Ορισµός Πολυσηµία	Διακρίνει την έννοια της λέξης µε βάση την καταγωγή, τη συγγένεια ή την αντίθεση, τη µεταφορική τους χρήση, τα συµφραζόµενα κ.τ.ό. Εξοικειώνεται µε τη διαχρονική πλευρά της γλώσσας στο βαθµό που αυτή αντανακλάται στη συγχρονική διάστασή της. Δίνει εµπειρικούς ορισµούς λέξεων. Εξοικειώνεται µε την πολυσηµία. Χρησιµοποιεί τα ετυµολογικά στοιχεία των λέξεων για να τις κατηγοριοποιεί σηµασιολογικά και να εικάζει τη σηµασία τους και µε τη βοήθεια των συµφραζοµένων.	Δοµή, Σύστηµα, Οµοιότητα- διαφορά.
Α-Β Γ-Δ Ε-ΣΤ	Γραµµατική Προτασιακή δοµή Παρατακτική και υποτακτική σύνταξη Πυρηνική, ελλειπτική και επαυξηµένη πρόταση Στίξη Δείκτες συνοχής και συνεκτικότητας Τα µέρη του λόγου Κλιτικά συστήµατα Φωνολογική δοµή της γλώσσας Τονισµός και επιτονισµός Ιδιαιτερότητα της δοµής της Ελληνικής Σχήµατα λόγου	Αισθητοποιεί µε πρακτικό και παιγνιώδη τρόπο την έννοια της γλωσσικής δοµής. Συνειδητοποιεί πρακτικά τις νοηµατικές σχέσεις κειµένου - ενότητας - παραγράφου-πρότασης. Συνειδητοποιεί πώς η πρόταση παράγεται και λειτουργεί ως µονάδα επικοινωνίας, µέσα σε συµφραζόµενα και σε ζωντανές περιστάσεις. Αναγνωρίζει τα συστατικά µιας πρότασης. Αναλύει και ανασυνθέτει προτάσεις που συνδέονται παρατακτικά και υποτακτικά. Διαπιστώνει έµπρακτα τις δυνατότητες αφαίρεσης, προσθήκης και αλλαγής σειράς στοιχείων της πρότασης, καθώς και τις δυνατότητες µετασχηµατισµού της για τις ανάγκες της επικοινωνίας. Αναγνωρίζει τα γλωσσικά στοιχεία, άλλοτε µεµονωµένα και άλλοτε µε τον εκάστοτε συντακτικό τους ρόλο µέσα στην πρόταση. Αναγνωρίζει τα συστατικά µιας παραγράφου και προβαίνει σε αναλύσεις και ανασυνθέσεις. Συνειδητοποιεί το ρόλο που παίζουν οι κειµενικοί δείκτες στη σύνδεση των παραγράφων και ασκείται στη χρήση τους. Εσωτερικεύει ένα κλιτικό σχήµα ρήµατος στις δύο φωνές και ένα κλιτικό σχήµα πτωτικού (ουσιαστικού, επιθέτου,αντωνυµίας) στα τρία γένη. Συνειδητοποιεί τον τροποποιητικό ρόλο της κατάληξης. Αναγνωρίζει το λειτουργικό ρόλο των προσδιοριστικών και την τυχόν συµφωνία τους (γένος, αριθµός, πτώση) µε το προσδιοριζόµενο. Χρησιµοποιεί σωστά τα αρχαιόκλιτα. Διακρίνει τους φθόγγους µιας λέξης και τις τοµές ενός φωνητικού συνόλου. Συνειδητοποιεί τις διαφορές γλωσσικών πράξεων από την επιτόνιση. Τονίζει ορθά τις λέξεις, προφορικά και γραπτά. Συνειδητοποιεί ειδικά χαρακτηριστικά της ελληνικής γλώσσας. Κατανοεί συχνόχρηστα σχήµατα λόγου. (Αφορά κυρίως µαθητές, των οποίων οι γλωσσικές δοµές αποκλίνουν λίγο ή πολύ από τον κανόνα της κοινής νεοελληνικής γλώσσας).	Δοµή, Σύστηµα, Οµοιότητα- διαφορά.
Α-Β Γ-Δ Ε-ΣΤ	Διαχείριση της πληροφορίας	Ζητάει και δίνει πληροφορίες. Αξιοποιεί απλό χάρτη, πίνακες (δροµολογίων και λοιπών πληροφοριών, διάφορα έντυπα κ.τ.ό.). Εντοπίζει τις πληροφορίες που θέλει και τις αξιοποιεί. Αναλύει και συνθέτει δεδοµένες πληροφορίες. Χρησιµοποιεί στοιχειωδώς Η/Υ, προκειµένου να επεξεργαστεί κείµενο απλής εργασίας και να το µορφοποιήσει.	Πληροφορία, Επικοινωνία.