Βασικά σημεία της εισήγησης του Γεώργιου Θ. Παυλίδη, Καθηγητή Μαθησιακών Δυσκολιών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, από την επιμορφωτική συνάντηση της 17ης Εκπαιδευτικής Περιφέρειας Αττικής, που πραγματοποιήθηκε στις 20 Ιουνίου 2012, με θεματική «Διάγνωση - αντιμετώπιση Διάσπασης Προσοχής (ΔΕΠΥ). Προβλήματα συμπεριφοράς και μάθησης».
ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΠΡΟΣΟΧΗΣ - ΠΑΡΟΡΜΗΤΙΚΟΤΗΤΑ
- ΥΠΕΡΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ
Κυρίως Συμπεριφορική Διαταραχή
Διάσπαση Προσοχής (ΔΕΠΥ)
Κύρια Συμπτώματα
• Διάσπαση Προσοχής – Πρόβλημα αυτοσυγκέντρωσης
• Αφηρημένος – Ξεχασιάρης – Σαν να μην ακούει
• Ανυπόμονος – Παρορμητικός – Πριν σκεφτεί ενεργεί
• Αυθόρμητος – Δεν τελειώνει αυτά που αρχίζει – Διακόπτει τους άλλους
• Υπερκινητικός – Αεικίνητος – Ζιζάνιο – Πειραχτήρι - Πολυλογάς
• Αδέξιος – Επιρρεπής στα Ατυχήματα – Επίμονος
• Εγωκεντρικός – Επιθετικός – Απαιτητικός
• Ανώριμη Συμπεριφορά – Έντονα Συναισθηματικός – Νευρικός
• Ανοργανωσιά σε χώρο – Τσαπατσούλης
• Προβλήματα Διαχείρισης Χρόνου
• Μαθησιακά προβλήματα ή Δυσλεξία
• Ανομοιογενής Επίδοση & Συμπεριφορά
• Προβλήματα στη Διατήρηση Σχέσεων – Φιλιών
• Χαμηλή Αυτοεκτίμηση & Αυτοπεποίθηση
• Λανθασμένη Οφθαλμοκίνηση (Tεστ Παυλίδη)
• Εμφανίζεται νωρίς από την παιδική ηλικία
• Έχει μεγάλη διάρκεια (> 6 μήνες) και συνήθως παραμένει δια βίου
• Εμφανίζεται σχεδόν παντού (> 2 περιβάλλοντα) (π.χ. σπίτι, δουλειά, σχολείο, φιλίες ή σχέσεις)
ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗΣ – Περιβαλλοντικής εξωγενούς αιτιολογίας
• Εμφανίζεται αργότερα, συνήθως μετά την παιδική ηλικία
• Μικρή διάρκεια (< 6 μήνες)
• Εμφανίζεται μόνον σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα ή μετά από συγκεκριμένη προσωρινή αιτία, π.χ. ο μαθητής δεν προσέχει στο μάθημα ενός καθηγητού, ενώ προσέχει σ’ όλους τους άλλους.
Κυρίως Συμπεριφορική Διαταραχή
Διάσπαση Προσοχής (ΔΕΠΥ)
Κύρια Συμπτώματα
• Διάσπαση Προσοχής – Πρόβλημα αυτοσυγκέντρωσης
• Αφηρημένος – Ξεχασιάρης – Σαν να μην ακούει
• Ανυπόμονος – Παρορμητικός – Πριν σκεφτεί ενεργεί
• Αυθόρμητος – Δεν τελειώνει αυτά που αρχίζει – Διακόπτει τους άλλους
• Υπερκινητικός – Αεικίνητος – Ζιζάνιο – Πειραχτήρι - Πολυλογάς
• Αδέξιος – Επιρρεπής στα Ατυχήματα – Επίμονος
• Εγωκεντρικός – Επιθετικός – Απαιτητικός
• Ανώριμη Συμπεριφορά – Έντονα Συναισθηματικός – Νευρικός
• Ανοργανωσιά σε χώρο – Τσαπατσούλης
• Προβλήματα Διαχείρισης Χρόνου
• Μαθησιακά προβλήματα ή Δυσλεξία
• Ανομοιογενής Επίδοση & Συμπεριφορά
• Προβλήματα στη Διατήρηση Σχέσεων – Φιλιών
• Χαμηλή Αυτοεκτίμηση & Αυτοπεποίθηση
• Λανθασμένη Οφθαλμοκίνηση (Tεστ Παυλίδη)
Υπάρχουν δύο είδη διάσπασης
προσοχής:
ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ – Βιολογικής
αιτιολογίας• Εμφανίζεται νωρίς από την παιδική ηλικία
• Έχει μεγάλη διάρκεια (> 6 μήνες) και συνήθως παραμένει δια βίου
• Εμφανίζεται σχεδόν παντού (> 2 περιβάλλοντα) (π.χ. σπίτι, δουλειά, σχολείο, φιλίες ή σχέσεις)
ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗΣ – Περιβαλλοντικής εξωγενούς αιτιολογίας
• Εμφανίζεται αργότερα, συνήθως μετά την παιδική ηλικία
• Μικρή διάρκεια (< 6 μήνες)
• Εμφανίζεται μόνον σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα ή μετά από συγκεκριμένη προσωρινή αιτία, π.χ. ο μαθητής δεν προσέχει στο μάθημα ενός καθηγητού, ενώ προσέχει σ’ όλους τους άλλους.
ΔΥΣΛΕΞΙΑ
Η δυσλεξία είναι
το κοινό χαρακτηριστικό των διάσημων
(Αϊνστάιν, Έντισον, Λεονάρδο Ντα Βίντσι, Kέννεντυ, Τσώρτσιλ, Τομ Κρουζ, Σ.
Σταλόνε, Τζον Λένον, Γ. Ντίσνεϊ, Πικάσσο, κλπ.). Συνεπώς, είναι «θείο δώρο»,
μόνον όμως όταν γνωρίζουμε την ύπαρξή της και την αντιμετωπίζουμε έγκαιρα και
σωστά, ενώ αντιθέτως η άγνοια χειροτερεύει την ειδική μαθησιακή δυσκολία των
δυσλεξικών.
Η Δυσλεξία είναι Ειδική Μαθησιακή Δυσκολία στα γραπτά. Δηλαδή, οι δυσλεξικοί παρουσιάζουν μεγάλη δυσκολία στην ανάγνωση (πολύ αργή, με λάθη), στην ορθογραφία και δυσκολεύονται να μεταφέρουν τον προφορικό τους λόγο στο γραπτό.
Επειδή η δυσλεξία είναι κυρίως κληρονομική, υπάρχει από τη γέννα. Διεθνώς, η δυσλεξία εμφανίζεται με αναλογία σε 4 αγόρια προς 1 κορίτσι, που σημαίνει ότι τα αίτιά της είναι βιολογικά, γι’ αυτό και τα διαφορετικά κοινωνικο-πολιτιστικά περιβάλλοντα δεν επηρεάζουν την αναλογία αγοριών - κοριτσιών.
Η Δυσλεξία είναι Ειδική Μαθησιακή Δυσκολία στα γραπτά. Δηλαδή, οι δυσλεξικοί παρουσιάζουν μεγάλη δυσκολία στην ανάγνωση (πολύ αργή, με λάθη), στην ορθογραφία και δυσκολεύονται να μεταφέρουν τον προφορικό τους λόγο στο γραπτό.
Επειδή η δυσλεξία είναι κυρίως κληρονομική, υπάρχει από τη γέννα. Διεθνώς, η δυσλεξία εμφανίζεται με αναλογία σε 4 αγόρια προς 1 κορίτσι, που σημαίνει ότι τα αίτιά της είναι βιολογικά, γι’ αυτό και τα διαφορετικά κοινωνικο-πολιτιστικά περιβάλλοντα δεν επηρεάζουν την αναλογία αγοριών - κοριτσιών.
Κύρια Συμπτώματα
• Εφευρετικοί - σκέφτονται ευκολότερα με εικόνες
• Δημιουργικοί - Καλοί στις κατασκευές
• Σοβαρά Προβλήματα Ανάγνωσης (πολύ αργή, με λάθη)
• Δυσκολία Μεταφοράς της Σκέψης στο Γραπτό
• Καλύτεροι στα Προφορικά από τα Γραπτά
• Καλύτεροι στα Πρακτικά μαθήματα
• Υστερούν στα Γραπτά - Γλωσσικά - Φιλολογικά
• Υστερούν στις Ξένες Γλώσσες
• Ακαλλίγραφοι - Αδέξιοι
• Ανορθόγραφοι - Παραλείπουν Τόνους & Στίξη
• Δυσκολία στην Προπαίδεια - Αποστήθιση
• Διάσπαση Προσοχής – Υπερκινητικότητα
ΣΧΕΣΗ
ΔΙΑΣΠΑΣΗΣ ΠΡΟΣΟΧΗΣ (ADHD) ΚΑΙ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ -
ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ
Η διάσπαση προσοχής εμφανίζεται με ή χωρίς μαθησιακές δυσκολίες ή δυσλεξία.
Όμως, στη συντριπτική πλειοψηφία συνυπάρχει με μαθησιακές δυσκολίες ή δυσλεξία και τότε είναι ακόμη πιο επιτακτική η πρώιμη και έγκαιρη διάγνωση & αντιμετώπισή της.
Η διάσπαση προσοχής εμφανίζεται με ή χωρίς μαθησιακές δυσκολίες ή δυσλεξία.
Όμως, στη συντριπτική πλειοψηφία συνυπάρχει με μαθησιακές δυσκολίες ή δυσλεξία και τότε είναι ακόμη πιο επιτακτική η πρώιμη και έγκαιρη διάγνωση & αντιμετώπισή της.
ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ (ΜΔ)
Υπάρχουν 2 είδη Μαθησιακών Δυσκολιών:
1. Γενικές - Συνήθως δευτερογενείς – εξωγενείς - περιβαλλοντικής αιτιολογίας, στις οποίες το παιδί υστερεί σε όλα τα είδη μαθημάτων και σ’ όλες τις συνθήκες, (π.χ. και στα γραπτά και στα προφορικά).
2. Ειδικές - πρωτογενείς - βιολογικής αιτιολογίας, στις οποίες το παιδί υστερεί μόνον σε ορισμένα είδη μαθημάτων (π.χ. στα γλωσσικά), ενώ σ’ άλλα μπορεί να αριστεύει (π.χ. στα πρακτικά) και να υστερεί σ’ ορισμένες μόνον συνθήκες (π.χ. στα γραπτά).
Ενώ η αιτιολογία των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών είναι κυρίως οργανική – βιολογική, οι διαγνωστικές μέθοδοι - τεστ που χρησιμοποιούνται διεθνώς, στηρίζονται βασικά σε ψυχο - κοινωνικο - εκπαιδευτικές μεθόδους και τεστ, λόγω έλλειψης της απαιτούμενης επιστημονικής γνώσης. Δηλαδή, διεθνώς η διάγνωση των ειδικών ΜΔ πραγματοποιείται έμμεσα και υποκειμενικά = με περιορισμένη αξιοπιστία, γι’ αυτό και αρκετές φορές διαφέρουν οι διαγνώσεις.
Υπάρχουν 2 είδη Μαθησιακών Δυσκολιών:
1. Γενικές - Συνήθως δευτερογενείς – εξωγενείς - περιβαλλοντικής αιτιολογίας, στις οποίες το παιδί υστερεί σε όλα τα είδη μαθημάτων και σ’ όλες τις συνθήκες, (π.χ. και στα γραπτά και στα προφορικά).
2. Ειδικές - πρωτογενείς - βιολογικής αιτιολογίας, στις οποίες το παιδί υστερεί μόνον σε ορισμένα είδη μαθημάτων (π.χ. στα γλωσσικά), ενώ σ’ άλλα μπορεί να αριστεύει (π.χ. στα πρακτικά) και να υστερεί σ’ ορισμένες μόνον συνθήκες (π.χ. στα γραπτά).
Ενώ η αιτιολογία των Ειδικών Μαθησιακών Δυσκολιών είναι κυρίως οργανική – βιολογική, οι διαγνωστικές μέθοδοι - τεστ που χρησιμοποιούνται διεθνώς, στηρίζονται βασικά σε ψυχο - κοινωνικο - εκπαιδευτικές μεθόδους και τεστ, λόγω έλλειψης της απαιτούμενης επιστημονικής γνώσης. Δηλαδή, διεθνώς η διάγνωση των ειδικών ΜΔ πραγματοποιείται έμμεσα και υποκειμενικά = με περιορισμένη αξιοπιστία, γι’ αυτό και αρκετές φορές διαφέρουν οι διαγνώσεις.
Πιθανές
Αίτιες για όλες τις κατηγορίες Μαθησιακών Δυσκολιών
¤
Νευρολογικές – Βιολογικές ¤
Κοινωνικο - οικονομικές
¤ Κληρονομικές ¤ Περιβαλλοντικές
¤ Χαμηλή Ευφυΐα ¤ Εκπαιδευτικές
¤ Ψυχολογικές ¤ Λειτουργικές (π.χ. δυσκολία στην επεξεργασία οπτικο-γλωσσικών και άλλων πληροφοριών, καθυστέρηση ή ανεπάρκεια γλωσσικής ανάπτυξης, εσφαλμένες στρατηγικές μάθησης, απομνημόνευσης και ανάκτησης πληροφοριών).
¤ Κληρονομικές ¤ Περιβαλλοντικές
¤ Χαμηλή Ευφυΐα ¤ Εκπαιδευτικές
¤ Ψυχολογικές ¤ Λειτουργικές (π.χ. δυσκολία στην επεξεργασία οπτικο-γλωσσικών και άλλων πληροφοριών, καθυστέρηση ή ανεπάρκεια γλωσσικής ανάπτυξης, εσφαλμένες στρατηγικές μάθησης, απομνημόνευσης και ανάκτησης πληροφοριών).
Στις πρωτογενείς
ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες δεν συμπεριλαμβάνονται αυτές που οφείλονται
σε: ψυχωσικές καταστάσεις και άλλες σοβαρές
ψυχοπαθολογίες τις οποίες εμφανίζουν τα παιδιά με ψυχογενή-αναπτυξιακά
σύνδρομα, όπως σύνδρομο Αsperger, Tourette, διάχυτη αναπτυξιακή
διαταραχή, αυτισμός, ιατρικά προβλήματα, όπως έλλειψη σιδήρου
ή άλλων στοιχειωδών βιταμινών καθώς και νευρολογικές παθήσεις, τραυματισμοί,
όγκοι εγκεφάλου, κλπ, οι οποίοι μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά την ομαλή
λειτουργία του εγκεφάλου.
Οι ορισμοί των ΜΔ είναι πολλοί και διαφορετικοί μεταξύ τους, δυστυχώς όμως δεν υπάρχει διεθνώς ένας κοινά αποδεκτός θετικός - αιτιολογικός ορισμός. Όλοι οι ορισμοί έχουν ως κοινό τους στοιχείο τα κριτήρια αποκλεισμού. Δηλαδή λόγω έλλειψης της κατάλληλης επιστημονικής γνώσης, αποκλείουμε όλες τις αιτίες που γνωρίζουμε ότι θα μπορούσαν να προκαλέσουν τις ΜΔ και αν αυτές οι αιτίες δεν τις εξηγούν, τότε και λαμβάνοντας υπόψη τις ψυχο-εκπαιδευτικές επιδόσεις του παιδιού σε σχέση με τις αναμενόμενες για την τάξη και την ηλικία του, βγαίνει η διάγνωση των ΜΔ.
Ο ορισμός των ΜΔ της Νational Joint Committee of Learning Difficulties (1988) είναι ο εξής:
«Οι Μαθησιακές Δυσκολίες είναι ένας γενικευμένος όρος που περιγράφει μια μεγάλη ομάδα πολύμορφων δυσκολιών οι οποίες εκδηλώνονται με ένα ευρύ φάσμα γλωσσικών διεργασιών και αναφέρεται στη λειτουργία και εκμάθηση της ομιλίας, της ανάγνωσης, της γραφής, της κατανόησης και των μαθηματικών. Αυτά τα προβλήματα είναι εγγενή στο άτομο, θεωρούνται ότι υπάρχουν εξαιτίας της δυσλειτουργίας του κεντρικού νευρικού συστήματος και είναι δυνατόν να εκδηλώνονται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Μαζί με τις ΜΔ είναι δυνατόν να συνυπάρχουν προβλήματα αυτορρύθμισης της συμπεριφοράς, κοινωνικής αντίληψης & κοινωνικής αλληλεπίδρασης τα οποία όμως από μόνα τους δεν προσδιορίζουν μια ΜΔ. Επίσης οι ΜΔ μπορούν να παρατηρούνται ταυτόχρονα με άλλα προβλήματα (π.χ. λειτουργική αδυναμία αισθήσεων, νοητική υστέρηση, σοβαρή συναισθηματική διαταραχή) ή με εξωγενείς επιρροές (πολιτισμικές διαφορές, υστερημένο γλωσσικό περιβάλλον, ανεπαρκής ή ακατάλληλη εκπαίδευση), δεν είναι όμως αποτέλεσμα αυτών των συνθηκών ή επιρροών»
ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ
Οι ΜΔ αντιμετωπίζονται επιτυχώς, κυρίως με εξατομικευμένες ψυχο-εκπαιδευτικές μεθόδους, μόνον από εξειδικευμένους ειδικούς παιδαγωγούς και ψυχολόγους.
Η κατανόηση και η αποδοχή του προβλήματος από το παιδί, από την οικογένειά του και από τους εκπαιδευτικούς, αποτελούν τα προαπαιτούμενα για την επιτυχή αντιμετώπιση.
Η σωστή και ακριβής διάγνωση καθοδηγεί την εξατομικευμένη αντιμετώπιση σύμφωνα με τις αδυναμίες, τους ρυθμούς και τις δυνατότητες του κάθε παιδιού.
Όσο νωρίτερα γίνει η διάγνωση των ΜΔ, τόσο αποτελεσματικότερη καθίσταται η αντιμετώπιση.
Οι ορισμοί των ΜΔ είναι πολλοί και διαφορετικοί μεταξύ τους, δυστυχώς όμως δεν υπάρχει διεθνώς ένας κοινά αποδεκτός θετικός - αιτιολογικός ορισμός. Όλοι οι ορισμοί έχουν ως κοινό τους στοιχείο τα κριτήρια αποκλεισμού. Δηλαδή λόγω έλλειψης της κατάλληλης επιστημονικής γνώσης, αποκλείουμε όλες τις αιτίες που γνωρίζουμε ότι θα μπορούσαν να προκαλέσουν τις ΜΔ και αν αυτές οι αιτίες δεν τις εξηγούν, τότε και λαμβάνοντας υπόψη τις ψυχο-εκπαιδευτικές επιδόσεις του παιδιού σε σχέση με τις αναμενόμενες για την τάξη και την ηλικία του, βγαίνει η διάγνωση των ΜΔ.
Ο ορισμός των ΜΔ της Νational Joint Committee of Learning Difficulties (1988) είναι ο εξής:
«Οι Μαθησιακές Δυσκολίες είναι ένας γενικευμένος όρος που περιγράφει μια μεγάλη ομάδα πολύμορφων δυσκολιών οι οποίες εκδηλώνονται με ένα ευρύ φάσμα γλωσσικών διεργασιών και αναφέρεται στη λειτουργία και εκμάθηση της ομιλίας, της ανάγνωσης, της γραφής, της κατανόησης και των μαθηματικών. Αυτά τα προβλήματα είναι εγγενή στο άτομο, θεωρούνται ότι υπάρχουν εξαιτίας της δυσλειτουργίας του κεντρικού νευρικού συστήματος και είναι δυνατόν να εκδηλώνονται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Μαζί με τις ΜΔ είναι δυνατόν να συνυπάρχουν προβλήματα αυτορρύθμισης της συμπεριφοράς, κοινωνικής αντίληψης & κοινωνικής αλληλεπίδρασης τα οποία όμως από μόνα τους δεν προσδιορίζουν μια ΜΔ. Επίσης οι ΜΔ μπορούν να παρατηρούνται ταυτόχρονα με άλλα προβλήματα (π.χ. λειτουργική αδυναμία αισθήσεων, νοητική υστέρηση, σοβαρή συναισθηματική διαταραχή) ή με εξωγενείς επιρροές (πολιτισμικές διαφορές, υστερημένο γλωσσικό περιβάλλον, ανεπαρκής ή ακατάλληλη εκπαίδευση), δεν είναι όμως αποτέλεσμα αυτών των συνθηκών ή επιρροών»
ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ
Οι ΜΔ αντιμετωπίζονται επιτυχώς, κυρίως με εξατομικευμένες ψυχο-εκπαιδευτικές μεθόδους, μόνον από εξειδικευμένους ειδικούς παιδαγωγούς και ψυχολόγους.
Η κατανόηση και η αποδοχή του προβλήματος από το παιδί, από την οικογένειά του και από τους εκπαιδευτικούς, αποτελούν τα προαπαιτούμενα για την επιτυχή αντιμετώπιση.
Η σωστή και ακριβής διάγνωση καθοδηγεί την εξατομικευμένη αντιμετώπιση σύμφωνα με τις αδυναμίες, τους ρυθμούς και τις δυνατότητες του κάθε παιδιού.
Όσο νωρίτερα γίνει η διάγνωση των ΜΔ, τόσο αποτελεσματικότερη καθίσταται η αντιμετώπιση.
Γεώργιος Θ. Παυλίδης,
Καθηγητής
Μαθησιακών Δυσκολιών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας
